کیمیای نائەندامی و پێناسی زانا و یاساکان
بڵاوکردنەوە:
محمد احمد
نووسەر:
محمد احمد
بینراو:
694
بەش:
زانست
کیمیای نائەندامی چییە؟
کیمیای نائۆرگانیک (نائەندامی) بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە دروستکردن و هەڵسوکەوت و تایبەتمەندییەکانی پێکهاتە نائۆرگانیکەکان (نائەندامیەکان). ئەمانە پێکهاتەی کیمیایین کە پەیوەندی کاربۆن-هایدرۆجینیان تێدا نییە، جگە لە کارباید و سیانید و کاربۆناتەکان. بەمانەیەکی دیکە بریتییە لە لێکۆڵینەوە لە توخمەکان و کانزاکان و مادەکانی تر کە پەیوەندی کاربۆن-هایدرۆجینیان تێدا نییە. بوارێکی فراوانە کە کۆمەڵێک بابەت لەخۆدەگرێت، لەوانە دروستکردن و هەڵسوکەوتی پێکهاتە نائۆرگانیکەکان (نائەندامیەکان)، لێکۆڵینەوە لە تایبەتمەندییەکان، و بەکارهێنانی کیمیای نائۆرگانیک بۆ چەندین بوار، وەک پزیشکی، وزە، و ژینگە بەکاردەهێنرێن. هەندێک نموونەی پێکهاتە نائۆرگانیکەکان بریتین لە کانزاکان، ئۆکسیدەکان، هالیدەکان و توخمە ناکانزاییەکان وەک گۆگرد و فسفۆر. هەروەها کیمیای نائۆرگانیک بوارێکی گرنگە کە چەندین بەکارهێنانی پراکتیکی لە پیشەسازی و پزیشکی و بوارەکانی تردا هەیە.
ئەو زانایانەی کە پەرەیان بە کیمیای نائۆرگانیک (نائەندامی) دا کێن؟
کیمیای نائۆرگانیک مێژوویەکی دوور و درێژی هەیە و بە درێژایی سەدەکان لەلایەن زۆرێک لە زانایانەوە لێکۆڵینەوەی لەسەر کراوە بەشێک لەو زانایانەی کە بەشدارییەکی بەرچاویان لە پەرەپێدانی کیمیای نائۆرگانیکدا کردووە بریتین لە:
١. ڕۆبێرت بۆیل "Robert Boyle" (١٦٢٧-١٦٩١): بۆیل بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی کیمیای مۆدێرن دادەنرێت. ئەو بە بەشدارییەکانی لە پەرەپێدانی چەمکی مۆدێرن لە توخمەکاندا ناسراوە، هەروەها بە کارەکانی لەسەر تایبەتمەندییەکانی گازەکان و پەرەپێدانی یاسای ئایدیاڵی گازی.
٢. ئەنتوان لاڤۆیزەر "Antoine Lavoisier" (١٧٤٣-١٧٩٤): لاڤۆیزەر بە "باوکی کیمیای مۆدێرن" ناسراوە بەهۆی کارەکانی لەسەر سروشتی ماددە و پەرەپێدانی سیستەمی مۆدێرن لە توخمە کیمیاییەکان. هەروەها شانازیی بە دۆزینەوەی ئۆکسجین و پەرەپێدانی یاسای پاراستنی بارستە دەکات.
٣. جۆن داڵتۆن "John Dalton" (١٧٦٦-١٨٤٤): داڵتۆن بە کارەکانی لەسەر سروشتی ئەتۆمەکان و پەرەپێدانی خشتەی خولیی مۆدێرن بۆ توخمەکان ناسراوە. هەروەها شانازیی بە پەرەپێدانی تیۆری ئەتۆمی ماددە دەکات کە دەڵێت هەموو ماددەیەک لە ئەتۆم پێکهاتووە کە ناتوانرێت دروست بکرێن یان لەناوببرێن.
٤. یۆنس جاکۆب بێرزێلیۆس"Jöns Jakob Berzelius" (١٧٧٩-١٨٤٨): بێرزێلیۆس بە یەکێک لە دامەزرێنەرانی کیمیای مۆدێرن دادەنرێت و بە کارەکانی لەسەر پۆلێنکردنی توخمەکان و پەرەپێدانی سیستەمی مۆدێرن بۆ هێما کیمیاییەکان ناسراوە. هەروەها شانازیی بە دۆزینەوەی چەندین توخمەوە لێ دەکرێت، لەوانە سیریۆم و سیلینیۆم.
٥. سێر هامفری دەیڤی "Sir Humphry Davy" (١٧٧٨-١٨٢٩): دەیڤی بە بەشدارییەکانی لە لێکۆڵینەوە لە کارەبا و پەرەپێدانی پرۆسەی ئەلکترۆلیسیس "electrolysis" ناسراوە، کە بۆ بەرهەمهێنانی چەندین پێکهاتەی نائۆرگانیک بەکاردێت. هەروەها شانازیی بە دۆزینەوەی چەندین توخمەوە لێ دەکرێت، لەوانە سۆدیۆم، پۆتاسیۆم و کلۆر.
٦. دیمیتری مێندلیڤ "Dmitri Mendeleev" (١٨٣٤-١٩٠٧): مێندێلیڤ بە کارەکانی لەسەر خشتەی خولیی توخمەکان ناسراوە، کە پەرەی پێداوە بە مەبەستی پۆلێنکردنی توخمەکان بەپێی تایبەتمەندیەکانیان. هەروەها شانازیی بە دۆزینەوەی چەندین توخمەوە لێ دەکرێت، لەوانە گالیۆم و سکاندیۆم.
ئەمانە تەنها چەند زانایەکی زۆرن کە بەشدارییەکی بەرچاویان لە بواری کیمیای نائۆرگانیکدا کردووە.
یاسا بیرکارییەکانی کیمیای نائۆرگانیک (نائەندامی) چین؟
یاساکانی کیمیای نائۆرگانیک دەتوانرێت بە بەکارهێنانی چەمک و تەکنیکە بیرکارییە جۆراوجۆرەکان وەسف بکرێت، لەوانە:
١. چەمکی مۆل "Mole Concept": ئەمە ڕێگایەکە بۆ دەربڕینی بڕی ماددەیەک لەڕووی ژمارەی ئەتۆم، مۆلیکول، یان ئایۆنەکانی تێدایە. مۆڵ یەکەیەکی پێوانەیە کە لە کیمیادا بەکاردێت و بە ژمارەی ئەتۆمەکان لە وردی ١٢ گرام کاربۆن-١٢ پێناسە دەکرێت.
٢. ستۆکیۆمێتری "Stoichiometry": ئەمەش لێکۆڵینەوەیە لە پەیوەندییە چەندایەتییەکانی نێوان کارلێککەرەکان و بەرهەمەکان لە کارلێکی کیمیاییدا. ڕێگە بە کیمیاکاران دەدات پێشبینی بڕی ئەو کارلێککەر و بەرهەمانە بکەن کە لە کارلێکێکی دیاریکراودا بەرهەم دەهێنرێن، بە پشتبەستن بە هاوکێشە کیمیاییە هاوسەنگەکان.
٣. کیمیای گەرمی "Thermochemistry": ئەمە لێکۆڵینەوەیە لە گۆڕانکارییەکانی وزە کە لە کاتی کارلێکی کیمیاییدا ڕوودەدەن. گۆڕانکارییەکانی وزە دەتوانرێت بە بەکارهێنانی یاساکانی گەرمیداینامیک حیسابی بۆ بکرێت، کە پەیوەندییەکانی نێوان گەرمی و کار و وزە باس دەکەن.
٤. میکانیکی کوانتەم "Quantum Mechanics": ئەمە لقێکی فیزیایە کە باس لە هەڵسوکەوتی ماددە و وزە دەکات لەسەر پێوەرەکانی ئەتۆمی و ژێر ئەتۆمی. بەکاردێت بۆ ڕوونکردنەوەی پێکهاتەی ئەلیکترۆنی و تایبەتمەندی ئەتۆم و مۆلیکولەکان، کە گرنگن لە تێگەیشتن لە کارلێککردنی پێکهاتە نائۆرگانیکەکان.
٥. کریستاڵۆگرافی "Crystallography": ئەمە لێکۆڵینەوەیە لە ڕێکخستنی ئەتۆمەکان لە ماددە ڕەقەکاندا. بەکاردێت بۆ تێگەیشتن لە پێکهاتە و تایبەتمەندیەکانی پێکهاتە نائۆرگانیکەکان، لەوانەش کانزاکان و ماددە ڕەقەکانی تر
تێبینی: گرنگە بزانن ئەم باسە نوسراوە زانستیانە هێشتا لە سەرەتادان لەناو کۆمەڵگادا پێوستە دەستو پەنجە نەرم بکەین وردەوردە بوژاندنەوەی رابگەیەنین. زانیاریەکان پشتڕاستکردنەوەی کراوە لەلایەن خۆمەوە بەوەی تاچەند وردبم هەوڵدەدەم تاکوو پێوست بکات وشەکانم کوردیتر و پەتیتربن لەوەی پشت بەزمانی دەرەوە ببەستم. بەردەوام دەبم لە نوسینی ئەم زنجیرەیە لەناوەندی پەرنوس بەهیوای سوود.
بابەتی هاوشێوە
زۆرترین بینراو
developed by Scorpion shield